Empiryzm pragmatyczny
Czy można zarzucić empiryzmowi dogmatyzm? To empiryści zarzucają dogmatyzm metafizykom, a sami twierdzą, że są wolni o dogmatyzmu. Taki zarzut odważnie sformułował Willard Van Orman Quine w 1950 roku. Wcześniej atak na empiryzm logiczny pozytywistów przeprowadził Karl Popper, Alfred Tarski i Kurt Goedel. Trzeba dodać, że była to swoista „kłótnia w rodzinie”. Oni wszyscy wierzyli mocno w naukę.
Pierwszy dogmat empiryzmu to przekonania, że zdania DZIELĄ SIĘ na zdania ANALITYCZNE i SYNTETYCZNE. To jest demarkacja. Tak twierdził Hume, Leibniz i Kant. Kant wymyślił nawet te terminy. Quine zarzuca, że to rozróżnienie jest niejasne.
Trzeba zacząć od rozumienia pojęcia zdania (sądy) analityczne i syntetyczne. Zdania analityczne to takie trochę „puste” zdania, w których: pojęcie orzecznika zawarte jest w pojęciu podmiotu. Sądy analityczne wyjaśniają JEDYNIE pojęcie, a nie poszerza wiedzy. Zdania (sądy) syntetyczne zawierają pewną DODATKOWĄ informację o podmiocie i poszerza wiedzę.
Przykład zdania analitycznego: Kawaler to nieżonaty mężczyzna. „Kawaler” i „nieżonaty mężczyzna” to synonimy. Przykład zdania syntetycznego: Kawaler to niski mężczyzna. Bycie niskim można poddać doświadczeniu.
Zdania analityczne i syntetyczne wiążą się oczywiście z PRAWDAMI analitycznymi i syntetycznymi. Pierwsze są czysto rozumowe, a drugie wynikają z doświadczenia.
Quine zarzuca tym definicjom niejasność, operowanie metaforami. Bo co to znaczy, że pojęcie orzecznika zawarte jest w pojęciu podmiotu? Co oznacza pojęcie ZAWARTOŚĆ? To zaskakujący zarzut, ale po namyśle można dostrzec, że jest to w istocie spór na płaszczyźnie języka. Znowu chodzi o znaczenia.
Zdania analityczne tworzą problem, bo skąd wiadomo, co jest SYNONIMEM? Skąd wiadomo, że „kawaler” to synonim „nieżonatego mężczyzny”? Istnieje wiele słownikowych przykładów synonimiczności, ale nie ma JEDNOZNACZNEJ definicji synonimiczności – DLACZEGO coś jest synonimem.
Konieczne są definicje synonimiczności, które doprowadzą do sformułowania jednoznacznej definicji analityczności. Takie konstatacje poczynił Quine. To dość abstrakcyjne, ale idzie to zrozumieć.
Drugi dogmat empiryzmu tkwi w zdaniach syntetycznych, w założeniu o REDUKOWALNOŚCI zdań syntetycznych do doświadczenia. Owszem można redukować, ale popadnie się błąd ATOMIZMU, czyli błąd analizowania pojedynczych zdań.
Konieczne jest holistyczne podejście, ponieważ wiedza ma taki charakter. Wiedzy nie można zredukować do poszczególnych zdań syntetycznych i ich analizować w oderwaniu od reszty zdań należących do całej wiedzy.
Wiedza, wedle Quine, to holistyczne POLE WIEDZY. Środek pola to twarda wiedza, obrzeża pola to wiedza mniej pewna. W środku pola wiedzy znajduje się wiedza aprioryczna: fundamentalne twierdzenia logiczne. Tam też jest gęsta siatka powikłań. Trochę dalej środka znajdują się prawa matematyczne, dalej ontologiczne. Jeszcze dalej zdania syntetyczne. Na obrzeżach pola będą zwykłe zdania spostrzeżeniowe, typu: na stole stoi butelka.
Tak rozumiane pole wiedzy potwierdza w zasadzie praktyka naukowa. Ale holizm Quine spotkał się także z zarzutami. Holizm dopuszcza majstrowanie z różnymi twierdzeniami na gruncie znaczeń wyrażeń, ale także innymi elementami pola wiedzy, bezpośrednio nie związanymi z badanymi twierdzeniami w doświadczeniu. Czyli istnieje podwójna możliwość majstrowania w obronie holizmu.
Zarzut możliwości majstrowania, to zawsze ciężkie oskarżenie. Ostatecznie, pojawił się zarzut, że holizm jest także dogmatyczny. Quine bronił się ucieczką w minimalizm. Twierdził: wystarczy gdy przyjmiemy, że każde zdanie będzie obronione przed falsyfikacją, a również może wyjść zwycięsko w konfrontacji z doświadczeniem na podstawie dowolnych modyfikacji.
Quine proponuje ostatecznie finalną wersję empiryzmu – BEZ DOGMATÓW. Kluczowe jest holistyczne i PRAGMATYCZE założenie. Ważne jest aby upraszać i wykluczyć możliwość „majstrowania” przy języku, a także przy twierdzeniach z pola wiedzy. PROSTOTA jest właściwą drogą. Perspektywa pragmatyczna jest odpowiednim rozwiązaniem dla empiryzmu.
